Oprawianie manuskryptów

           Oprawienie manuskryptu było ostatnim etapem jego produkcji. Wcześniej jednak należało zebrać zapisane składki i sprawdzić poprawność przepisanego tekstu, a także miniatury. W księgach znajdujemy deklaracje, że zostały one starannie sprawdzone i przez kogo.

            Po sprawdzeniu introligator przystępował do zszywaniu luźnych składek tekstu tworząc zwarty blok książki.  Do zszywania używano ostrych nici (np. z jelit) które mogły przetrzeć karty papieru lub pergaminu, dlatego były one wzmacniane przez przykładanie grubszego sznura lub wąskiego kawałka skóry (rzemienia) wokół którego okręcano nić, są to tak zwane zwięzy. Do tylnej okładziny przymocowywano je paskami ze skóry, a grzbiet wzmacniano jeszcze przez naklejenie pasków z pergaminu. Po nałożeniu skóry (np. koźla, cielęca, sarnia lub wołowa), pergaminu lub materiału (np. jedwab lub aksamit jedwabny) w miejscach tych na grzbiecie księgi tworzyły się wypukłości tzw. garbiki.

Zwięzy książki.
Źródło: http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/10/Binding_Spine_removed.jpg/220px-Binding_Spine_removed.jpg 

Zwięzy i wypukłości na grzbietach książek.
Źródło: http://www.ulicaczytelnicza.info/sites/default/files/oprawa_slajd.jpg 

Aby ochronić tekst przed wytarciem między blokiem a oprawą dodawano puste karty ochronne pergaminowe lub papierowe Dla dodatkowego wzmocnienia grzbietu księgi, poza nićmi, które łączyły składki w zwarty blok, tworzono kapitałkę, było to szycie na dodatkowym zwięzie. Miała służyć ochronie brzegów składek.

Kapitałka.
Źródło: http://www.ulicaczytelnicza.info/obrazki/muzeum/oprawa/kapitalka.jpg

Pierwotnie okładziną bloku książki rękopiśmiennej były deski, które pokrywano tkaniną, skórą lub pergaminem a w luksusowych zamówieniach pokrywano oprawą złotniczą (zwana również oprawą ołtarzową). Do bogatych opraw zatrudniani byli złotnicy, którzy używali metali i kamieni szlachetnych, a także kości słoniowej i emalią. Przez złotników wykonywane były także klamry, które zabezpieczały karty przed wyginaniem się i odkształcaniem. Ciężkie oprawy nie musiały posiadać klamer, gdyż sam ich ciężar prostował karty. Wyróżniamy różne sposoby umieszczania klamer: na dłuższej krawędzi oprawy dwie klamry i po jednej na górze i dole księgi (Włochy, Hiszpania) lub tylko dwie klamry na dłuższej krawędzi (pozostałe kraje europejskie). Skórę oprawy  zdobiono dodatkowo tłoczeniami, złoceniami, plakietami a także metalowymi okuciami i guzami, które miały również zadanie ochronne oprawy przed wytarciem. Inni rzemieślnicy jak na przykład kowale wykonywali łańcuchy którymi księgi były przymocowane do klasztornych pulpitów lub do regałów.

Oprawa złotnicza.
Źródło: http://www.ulicaczytelnicza.info/obrazki/muzeum/oprawa/zlocona.jpg 

            W średniowieczu wyróżniamy typy opraw:

 v  oprawy mnisze, które charakteryzowały się oszczędnością skóry pokrywając nią grzbiet książki i połowę desek;

Oprawa mnisza z 1548 roku.
Źródło: http://www.ptpn.ig.pl/oprawy/111/30606%20III,%20a.JPG

 v  oprawy sakwowe stosowane do oprawy książek małych formatów. Płat skóry dolnego brzegu książki pozostawiano dłuższy na tyle aby związać go w węzeł, co tworzyło formę sakwy. Był to uchwyt do noszenia książki za pasem lub w ręku;

Oprawa sakwowa.
Źródło: http://jewishphilosophyplace.files.wordpress.com/2013/06/medieval-book-bag-2.jpg

 v  oprawy płaszczowe miały formę dużych płatów skóry przyszywanych do oprawionych książek, którymi były szczelnie okrywane w celu ochrony przed zła pogodą. Zdarzało się, że odcinano nadmiar skóry, gdy książka trafiała na półkę, np. do biblioteki;

Oprawa płaszczowa wykonana na wzór oryginału z XV wieku.
Źródło: http://www.medieval-market.com/img_m/book_type2_0.jpg

 v  oprawy kopertowe charakteryzują się wydłużeniem dolnej oprawy, która jest zawijana na górą oprawę w formie koperty.

Oprawa kopertowa.
Źródło: http://www.ulicaczytelnicza.info/obrazki/muzeum/oprawa/kopertowa_1.jpg

Iluminatorstwo, cz. 2

          Typy ornamentów używanych do zdobienia marginalia:

 v  ornament geometryczny: składał się z figur geometrycznych, łuków, linii prostych i łamanych, ułożonych w powtarzających się uporządkowanych punktach;

Ornament geometryczny na przykładzie Księgi z Kells (Ewangeliarz z Kells lub Ewangeliarz świętego Kolumba) około 800 rok.
Źródło: http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d2/LindisfarneFol27rIncipitMatt.jpg

 v  ornament roślinny: zawierał elementy roślinne (zapoczątkowany motywem kwiatu lotosu przez starożytnych Egipcjan);

Ornamenty roślinne na przykładzie iluminacji z księgi z 1500 roku.
Źródło: http://www.codex99.com/typography/images/hours/rouen_1500_lg.jpg

 v  ornament zawierający ludzi, zwierzęta lub różne bestie;

Paryskie Godzinki. Wykonanie datowane na rok  około 1405/1410. Paryż.
Źródło: http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/0f/15th-century_painters_-_Parisian_Book_of_Hours_-_WGA15985.jpg

            W późniejszym okresie gotyku style ornamentów zaczynają się mieszać, łączy się ornament zwierzęcy z roślinnym lub do motywu roślinnego dodawano postacie ludzkie, np. klientów dla których zlecenie była wykonywana księga, a w przypadku godzinek, postacie świętych. W malowaniu postaci ludzkich przeważa naturalizm, czyli smukłe postacie, swobodne ruchy, bogate ostro łamiące się draperie szat. Tło zawiera przeważnie ostrołukowe motywy architektoniczne, a do malowania tła inicjałów wykorzystywano złoto w celu uwydatnieniu zdobionej litery. W XIII i XIV wieku popularny stał się inicjał obrazkowy z miniaturą.

            

     Wyróżniamy różne formy i budowę ornamentów:

 v  wstęgowy: powtarzające się w określonym porządku podobne motywy wzdłuż linii prostej lub krzywej. Ornament ten składa się najczęściej z 2 lub3 linii ułożonych równolegle, zależnie od ilości pasów (jednego lub dwóch);

 v  siatkowy (nieskończony): ornament zawierający więcej niż dwa pasy.

            

     Sposoby ułożenia motywów w ornamencie wstęgowym:

v w stosunku do osi symetrii:

o   motyw powtarzający się w regularnych odstępach

o   odbicie lustrzane

o   obrót i przesunięcie względem osi

o   połączenie wszystkich układów;

 v  pas pojedynczy stojący (zwany niekiedy szlakiem): pojedyncze motywy rysowano pionowo jedne obok drugich bez wrażenia ruchu;

 v  pas pojedynczy biegnący: motyw powielany jest nachylony w jedną stronę;

 v  pas pojedynczy na przemian biegnący: nachylenie motywów skierowane w jedną stronę z jednoczesnym obróceniem co drugiego grzbietem do góry;

 v  pas pojedynczy przeciwzwrotny: motywy sąsiadujące zostały obrócone w odwrotnym kierunku względem osi symetrii;

 v  pas podwójny stojący symetryczny: pas drugi jest poziomym odbiciem lustrzanym pasa pierwszego;

 v  pas podwójny stojący przesunięty: odbicie lustrzane z przesunięciem pasa drugiego o połowę elementu;

 v  pas podwójny biegnący symetryczny: lustrzane odbicie z dodatkiem łączącego elementu wszystkie motywy, np. kwiaty można połączyć łodygą;

  

 v  pas podwójny biegnący przesunięty: podobny do pasa podwójnego biegnącego symetrycznego ale przesunięty o połowę motywu;

 v  pas podwójny biegnący przeciwzwrotny: motywy pierwszego pasa są nachylone odwrotnie do motywów pasa drugiego.[1]

  

            Kompozycje ornamentów:

 v  pasowy: motywy ułożone wzdłuż linii (ornament wstęgowy);

 v  koncentryczny (ośrodkowy): symetryczne lub niesymetryczne wokół punktu tzw. rozety;[2]

            

          Wzory dzielimy na zamknięte i otwarte. Zamknięte składają się z ornamentów występujących na określonym polu np. kole, a otwarte zajmują nieograniczoną płaszczyznę.

            Ornament gałęziowy, czyli astwerk, imituje poplątane suche gałęzie. Jest to wzór późnogotycki lata 1480-1525. Popularny w rzeźbie, snycerstwie, grafice i złotnictwie. Grafiki z udziałem tego ornamentu można znaleźć w Kodeksie Baltazara Behema[3]:

Miecznik. Kodeks Baltazara Behema 1505 rok.
Źródło: http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bc/Balthasar_Behem_Codex01.jpg/522px-Balthasar_Behem_Codex01.jpg

            W średniowieczu kolory miały bardzo duże znaczenie nie tylko estetyczne, ale także symboliczne w teologii i w życiu codziennym. Starano się usystematyzować kolory od strony ich funkcji i znaczenia. Mnich Teofil Prezbiter w traktacie Diversarum Artium Schedula wyróżnia kolory, których używano w zdobieniu manuskryptów w XII wieku, a także sposoby ich wykonania, jednak nie interesuje się ich głębszym przekazem jak inni teologowie, np. papież Innocenty III (zm. 1216)[4]. Teofil nie zajmuje się oceną kolorów pod względem ich miejsca w liturgii. Nie stosuje też wobec nich jakiejś szczególnej hierarchii znaczeniowej. Należy pamiętać, że terminologia odnośnie farb i ich kolorów w antyku i średniowieczu różniła się od współczesnej. Niektóre słowa mogły oznaczać tak barwę, jak i pigment. Inne znowu wskazywać albo na samą, bardzo kosztowną nieraz, autentyczną barwę, jak i na pigment zastępczy, np. w przypadku indyga lub purpury, złota i żółcieni. Relatywność tę można zauważyć także w określeniach takich, jak lumina – kolor świetlisty oraz umbra – ciemny, czyli cień, a także w stosowaniu wielu odmian jednego koloru.[5]

            Zdobnictwo ksiąg, poza kościelnymi, zaczęło się szerzyć również w dokumentach świecki: dzieła pieśni ludowych, poezja rycerska, kroniki, wiersze posiadały zdobione marginalia i miniatury, np. Codex Manesse (Große Heidelberger Liederhandschrift) zbiór poezji niemieckiej z XIV wieku.

Strona z manuskryptu Codex Manesse.
Źródło: http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/0c/Codex_Manesse_Bernger_von_Horheim.jpg

Skromniejsze zdobienia wykonane atramentem, akwarelami w kolorze szarym, czasami miejscami zdobione żywszą barwą były dzieła naukowe, przyrodnicze, filozoficzne lub medyczne. Iluminacje zależały od majętności zleceniodawcy dla którego wykonywany był kodeks. Zdobione były także dokumenty, dyplomy nobilitacyjne, przywileje itp.

 Autor Roger Frugard z Parmy Chirurgia Francja XIV wiek. Chirurg wykonujący skomplikowaną operację na złamanej kości czaszki.
Źródło: http://molcat1.bl.uk/IllImages/BLCD/big/c547/c5474-01.jpg

---

[1] W. Gdowicz: O kaligrafii..., s. 63-65.

[2] Ibidem, s. 66.

[3] Kodeks Baltazara Behema powstał w 1505 roku, stanowiąc ważny dokument prawny i gospodarczo-kulturalny. Autor rękopisu (notariusz miejski) Baltazar Behem, zamieścił w nim przywileje i statuty miasta Krakowa oraz ustawy cechowe. Dzieło swe ofiarował tamtejszej radzie miejskiej, prawdopodobnie ubiegając się o stanowisko rajcy. Źródło: http://www.wsp.krakow.pl/whk/zabytki/k_behem.html [dostęp: 14.07.2013]

[4]Napisał dzieło De sacro altaris mysterio, w którym wyraził sprzeciw sprzecznemu odczytywaniu barw i ustalił główne kolory szat kościelnych: biały, czerwony, czarny i zielony, a także objaśnił ich symbolikę.

[5] S. Kobielus: Wprowadzenie. W: T. Prezbiter: Diversarum Artium Schedula i inne średniowieczne zbiory przepisów o sztukach rozmaitych. Kraków 2009, s. XIII.

Iluminatorstwo, cz. 1

           Zdobienie bogatych ksiąg rękopiśmiennych następowało zwykle po naniesieniu tekstu przez skrybę. Iluminatorzy najczęściej zaczynali od zdobienia ornamentyką marginalną, czyli wykonania bordiury, w skład której wchodziły motywy roślinne, geometryczne, zwierzęce, fantastyczne bestie lub miniatury z postaciami świeckimi lub scenki religijne.

            Do elementów zdobienia rękopisu należą:

 v  rubrykowanie: przekreślanie lub podkreślanie tekstu czerwonym atramentem, aby zaznaczyć ważność tekstu. Najczęściej na czerwono pisano pierwsze litery cytatów, imion, tytułów, cyfry i notatki na marginaliach;

Rubrykowanie na przykładzie kodeksu prawniczego z XIV wieku Sachsenspiegel.
Źródło:vhttp://www.bu.kul.pl/gfx/072/archiwum/sachsenspiegel_600.jpg

 v  zdobione inicjały: pierwsza litera wyrazu była zapisywana w większym rozmiarze od pozostałych, np. mogły mieć wielkość całej strony i być wykonane w innym kolorze. W gotyku inicjały były zdobione miniaturami zawierającymi scenki rodzajowe osób świeckich i świętych.

      Podział inicjałów według hierarchii ważności:

o   inicjał figuralny: zawierał przedstawienie postaci ludzkiej lub scenki rodzajowe, które pełniły również formę ilustracji przedstawiającej treść rozdziału;

o   inicjał ornamentowy: zawierał zdobienia geometryczne, roślinne, zwierzęce, hybrydy lub herb fundatora kodeksu;

o   inicjał malarski (fr. initiales champies): najprostsze mają postać złotych liter na malowanym prostokątnym polu najczęściej różowym lub błękitnym, które jest wypełnione włoskowatymi, delikatnymi ornamentami. Zależnie od wielkości dzieli się je na:

§  jednoliniowe, odpowiadające wysokością jednego wersu,

§  dwuliniowe, odpowiadające wysokością dwóch wersów,

§  trzyliniowe, odpowiadające wysokością trzech wersów, itd.

o   inicjał kaligraficzny:

§  inicjał składany, zawiera podzielony na dwie części trzonek litery wykonany najczęściej z czerwonego lub błękitnego atramentu. Z biegiem czasu trzonek zaczyna zajmować coraz więcej strony aż do uzyskania formy obramowania tekstu;

§  inicjał filigranowy malował skryba przepisujący tekst przez co był tańszy, nie zawierał też drogich pigmentów i metali takich jak złoto czy srebro.

Inicjał na przykładzie Psałterza Floriańskiego z początku XV wieku.
Źródło: http://www.bn.org.pl/download/image/1236613735.jpg

 v  miniatury całostronicowe pełniące formę ilustracji tekstu;

Miniatura całostronicowa na przykładzie Godzinek z XV wieku.
Źródło: http://www.kb.nl/sites/default/files/17_131g4_69v_70r_0.jpg

 v  bordiura: zdobione floraturą, motywami zwierzęcymi, maszkaronami, arabeskami i herbami rodowymi marginalia;

Bordiura florystyczna z elementami zwierzęcymi, Godzinki XV wiek.
Źródło: http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/30/Book_of_Hours.jpg

 v  arabeska: ornament roślinny z dodatkiem, np. kwiatów, owoców lub zwierząt, którego rozkwit w Europie w iluminatorstwie i architekturze nastąpił w XV i XVI wieku. W Polsce mistrzem arabeski w iluminatorstwie był Stanisław Samostrzelnik (lata 1480-1541);

Żywoty papieży. Katalog arcybiskupów gnieźnieńskich i Żywoty biskupów krakowskich. Autor Jan Długosz, iluminacje Stanisław Samostrzelnik. Rękopis datowany na lata 1530-1535. Polska Biblioteka Narodowa.[1]
Źródło: http://www.poland.gov.pl/gallery/Literatura/Literatura-historia/Dlugosz-s.4.jpg

 v  floratura: ornament zbudowany z motywów roślinnych zdobiący marginesy stron, jednak nie tworzący bordiury, czyli zamkniętej zdobionej ramki;

Floratura na przykładzie Godzinek z XV wieku.
Źródło: http://nelabligh.files.wordpress.com/2012/11/book-of-hours3-e1366174020299.jpg

 v  banderola: [...] falista wstęga z napisem – wynalazek artystów średniowiecznych – zawierającym objaśnienie miniatury w formie sentencji lub dewizy, czyli krótkiego zdania wyrażającego myśl filozoficzną lub zasadę postępowania. Banderolę umieszczał artysta w dowolnym miejscu obrazu, a jeżeli napis na niej oznaczał słowa wypowiadane przez którąś z namalowanych postaci, wyprowadzał ją z jej ust.[2]

---

[1] Zdigitalizowana wersja: http://www.polona.pl/item/104669/0/ [dostęp: 14.07.2013]

[2] W. Gdowicz: O kaligrafii. Katowice 2000, s. 69.